Middernacht is geen voor de hand liggend antwoord. Het is een keuze, en gedurende het grootste deel van de menselijke geschiedenis was het niet de meest populaire keuze.
Een dag moet ergens beginnen, en er zijn eigenlijk maar drie kandidaten: wanneer de zon opkomt, wanneer deze ondergaat, of op een willekeurig punt in het donker, wanneer niemand kijkt. Elk van de drie is een officiële nationale standaard geweest, en twee ervan zijn dat nog steeds.
CAIRO – waar de vierentwintigurige dag werd uitgevonden.
Egyptische astronomen verdeelden de hemel in 36 sterrengroepen, genaamd decanen, en gebruikten ze als nachtklok. Twaalf waren zichtbaar gedurende een hele nacht, dus de nacht kreeg twaalf uur – en de dag kreeg er twaalf bij.
Daar komt de dag van 24 uur vandaan, en deze is nooit herzien. Hetzelfde systeem produceerde een burgerlijke kalender van 365 dagen zonder schrikkeldag; toen Ptolemaeus III in 238 v.Chr. voorstelde er een toe te voegen, weigerden de priesters. Vervolgens ging de kalender gedurende 1.460 jaar achteruit door de seizoenen voordat hij terugkeerde naar het punt waarop hij begon.
→ Caïro
ISTANBUL – waar de dag begon bij zonsondergang, tot 1926.
Onder het Ottomaanse alaturka-systeem was twaalf uur het moment waarop de zon onderging. Dat betekent dat het moment elke dag verplaatst werd, en dat elke klok in het land om de paar dagen, het hele jaar door, voor altijd gecorrigeerd moest worden.
Die taak kon niet worden gecentraliseerd. Er waren ‘muvakkithanes’ voor nodig – tijdwaarnemingsruimten verbonden aan moskeeën – bemand door specialisten die voortdurend berekeningen maakten en bijstelden, zodat de stad min of meer op één lijn bleef met zichzelf.
Wet 697, aangenomen in Ankara op 26 december 1925, schafte deze wet af met ingang van 1 januari 1926. De muvakkithanes werden pas formeel gesloten in 1952.
NAIROBI — waar de dag nog steeds begint bij zonsopgang.
Swahili-tijd telt vanaf zonsopgang. Zeven uur 's ochtends is volgens internationale berekeningen saa moja – uur één. De verschuiving bedraagt precies zes uur, en dag en nacht verlopen als twee afzonderlijke cycli van twaalf uur.
Het wordt dagelijks gebruikt in Kenia, Tanzania en Oeganda. Meertalige Oost-Afrikanen wisselen van systeem afhankelijk van de taal die ze spreken.
Het werkt omdat Nairobi op 1,3° zuiderbreedte ligt, waar de zonsopgang het hele jaar door nauwelijks beweegt.
→ Nairobi
ADDIS ABABA — hetzelfde principe, plus een ander jaar.
Ook Ethiopië begint zijn dag bij zonsopgang: zes uur 's ochtends is internationaal twaalf uur in Ethiopië. Daarnaast heeft het een kalender van dertien maanden – twaalf van dertig dagen plus een korte dertiende genaamd Pagumē – die momenteel zeven tot acht jaar achterloopt op de Gregoriaanse.
De structuur van die kalender is de oude Egyptische burgerlijke kalender, geërfd via de Koptische kerk. Het raamwerk dat Caïro vijfduizend jaar geleden bouwde, is hier nog steeds actief.
PRAAG — de klok die weigert te kiezen.
De Orloj hangt sinds 1410 op de muur van het oude stadhuis van Praag. Tegelijkertijd wordt het volgende getoond:
- Oude Boheemse tijd, waarin de dag begint bij zonsondergang – hetzelfde principe als het Ottomaanse Istanbul
- Babylonische tijd, waarbij de dag begint bij zonsopgang en de uren met daglicht in twaalf worden verdeeld, ongeacht de lengte – hetzelfde principe als in Nairobi en Addis Abeba
- Midden-Europese tijd — vaste uren, gerekend vanaf middernacht
- Sterrentijd — gemeten ten opzichte van de sterren in plaats van de zon
Eén wijzerplaat. Vier antwoorden op de vraag wanneer een dag begint. Draait allemaal tegelijk. Allemaal correct.
Elders in deze serie maakte een stad ruzie over deze systemen en koos er één uit. Praag heeft een machine gebouwd die ze allemaal laat zien en liet de beslissing over aan degene die kijkt.