Wist je dat?
Istanbul zette ooit om de paar dagen zijn klokken gelijk. Nu worden ze nooit meer verzet.
Volgens de eigen schatting van de grootstedelijke gemeente Istanbul telt de stad ongeveer 125.000 straatkatten. Met de huiskatten erbij komt het cijfer uit op ongeveer 200.000. Naast hen lopen naar schatting 130.000 straathonden.
Niemand weet het echte aantal, en dat zegt de gemeente ook. Het tellen van een vrij rondzwervende dierenpopulatie is echt moeilijk; verschillende methoden leveren enorm verschillende totalen op, en de cijfers verouderen binnen een paar jaar.
Maar hier loont het om even te rekenen.
De gemeente verdeelt één ton droogvoer per dag over 199 aangewezen voederplaatsen in de stad.
Eén ton klinkt enorm. Deel dit door de geschatte populatie straatdieren – zeg 255.000 katten en honden – en dat komt neer op ongeveer vier gram per dier per dag. Een kat eet ongeveer zestig gram.
Het stadsbestuur levert dus hooguit een paar procent van wat de straatdieren van Istanbul daadwerkelijk eten. De overige ruim negentig procent komt van particulieren: winkeliers die kommen neerzetten, bewoners met een zak brokjes bij de deur, keukens van restaurants en de kleine houten kattenhuisjes die op de stoep verschijnen zonder dat iemand het organiseert.
De katten hebben namen. Sommige hebben een monument. Tombili, gefotografeerd terwijl ze op één elleboog geleund op een stoep in Kadıköy lag, werd internationaal beroemd en werd na haar dood herdacht met een bronzen beeld. Gli woonde in de Hagia Sophia en werd bezocht door toeristen die het gebouw kwamen bekijken.
De klok: en daarmee komen we vanzelf bij de manier waarop deze stad vroeger de tijd bijhield.
Gedurende het grootste deel van de Ottomaanse geschiedenis draaide Istanbul op gurubi-tijd: uren geteld vanaf zonsondergang. Twaalf uur was niet het middaguur en niet middernacht. Twaalf uur was het moment dat de zon onderging.
Bedenk eens wat dat mechanisch betekent. De zonsondergang verschuift. Hij verschuift elke dag. Een klok die was ingesteld op de Ottomaanse tijd was dus binnen een paar dagen fout en moest voortdurend worden aangepast, het hele jaar door, voor altijd. Het systeem werd later bekend als alaturka saat, om het te onderscheiden van het Europese alafranga-systeem.
Hiervoor waren professionals nodig. Aan de grote moskeeën waren muvakkithanes verbonden – kamers voor tijdwaarneming – bemand door een muvakkit, een specialist die was opgeleid in astronomie en wiskunde. Het was zijn taak om de vijf dagelijkse gebedstijden te berekenen met behulp van astrolabia, kwadranten, zonnewijzers en waterklokken, en later mechanische klokken. Ali Kuşçu, die zich in 1472 in Istanbul vestigde, wordt in verband gebracht met de tijdwaarneming bij de Fatih-moskee.
Een groot deel van de negentiende eeuw draaide Istanbul gewoon op beide systemen tegelijk. Ottomaanse paleisklokken hadden twee urenringen – alaturka en alafranga – op één wijzerplaat, omdat het rijk echt beide tijden moest kennen.
Overheidskantoren stapten rond 1912 over op de Europese tijd. Wet nr. 697 van 26 december 1925 schafte de alaturka-tijd af vanaf 1 januari 1926. De muvakkithanes zelf werden pas formeel gesloten in 1952, meer dan een kwart eeuw nadat het systeem waarvoor zij werkten was verboden.
Istanbul heeft altijd gedraaid op voortdurende kleine correcties door veel afzonderlijke handen. Zo werden eeuwenlang de klokken bijgehouden, en zo worden de katten nog steeds gevoerd. Kijk nu waar Istanbul terecht is gekomen.
In 2016 heeft Turkije de zomertijd afgeschaft en het land permanent op UTC+3 gezet. De klokken worden nooit versteld. Niet per seizoen, helemaal nooit.
Istanbul ligt op 29° oost. UTC+3 is berekend op de 45e meridiaan. Dat betekent dat Istanbul nu ongeveer 64 minuten voorsprong heeft op zijn eigen zon – permanent en bewust zo gekozen. Eind december komt de zon pas rond 8:30 's ochtends op. Vijftien miljoen mensen beginnen hun winterdagen expres in het donker.
Dit is dus een stad die ooit moskee-astronomen in dienst had om haar klokken voortdurend in gesprek te houden met de werkelijke hemel, en nu op een vast getal draait waarover de hemel helemaal niet wordt geraadpleegd.
Beide beslissingen waren bewust. Beide gingen over modern zijn. Het zijn exacte tegenpolen.
Bronnen
- TRT News / IMM Veterinary Services Manager Muhammet Nuri Coşkun (naar schatting 130 duizend honden, 125 duizend katten)
- IMM-afdeling Landbouw en Visserij (1 ton droogvoer per dag op 199 voedingspunten)
- Turkse Wikipedia, *straatkatten van Istanbul* (~200 duizend inclusief huiskatten; Tombili en Gli)
- Habertürk (geregistreerde cijfers 2018: 128.900 honden, 162.970 katten)
- Evolution Tree (telmethoden geven verschillende resultaten en gegevens verouderen snel)
- Avner Wishnitzer, *Reading Clocks, Alla Turca: Time and Society in the Late Ottoman Empire* (University of Chicago Press, 2015) – het op zonsondergang gebaseerde (alaturka) systeem
- Türkiye Today, *Witnesses of time* (Ali Kuşçu, 1472, Fatih-moskee muvakkithane; gereedschappen van muvakkits)
- Tijdschrift National Palaces (19e-eeuwse paleisklokken met dubbele wijzerplaat)
- Wet nr. 697 gedateerd 26 december 1925, in werking getreden op 1 januari 1926
- RestProperty (officiële sluiting van muvakkithanes in 1952)
- Berekening van de lengtegraad: Istanbul 28,98°O, UTC+3 meridiaan 45°O → ~64 minuten