Istanbul

Wist je dat?

Istanboel heeft ooit zijn klokken elke paar dagen opnieuw ingesteld. Nu worden ze nooit meer gereset.

De eigen schatting van de Istanbul Metropolitan Municipality schat het aantal straatkatten in de stad op ongeveer 125.000. Voeg huiskatten toe en het cijfer komt uit op ongeveer 200.000. Naast hen lopen naar schatting 130.000 straathonden.

Niemand weet het echte aantal, en dat zegt de gemeente. Het tellen van een vrij rondzwervende dierenpopulatie is echt moeilijk; verschillende methoden leveren enorm verschillende totalen op, en de cijfers verouderen binnen een paar jaar.

Maar hier is het deel dat de moeite waard is om te rekenen.

De gemeente verdeelt één ton droogvoer per dag over 199 aangewezen voedingspunten in de stad.

Eén ton klinkt enorm. Deel dit door de geschatte populatie straatdieren – noem het 255.000 katten en honden – en je komt uit op ongeveer vier gram per dag. Een kat eet ongeveer zestig gram.

Het stadsbestuur levert dus hooguit een paar procent van wat de straatdieren van Istanbul daadwerkelijk eten. De overige negentig procent is afkomstig van particulieren: winkeliers die kommen neerzetten, bewoners met een zak brokjes bij de deur, keukens van restaurants en de kleine houten kattenhuisjes die op de stoep verschijnen zonder dat iemand het organiseert.

De katten hebben namen. Sommige hebben monumenten. Tombili, gefotografeerd terwijl hij op één elleboog op de stoep van Kadıköy lag, werd internationaal beroemd en werd na zijn dood herdacht met een bronzen beeld. Gli woonde in de Hagia Sophia en werd bezocht door toeristen die het gebouw kwamen bekijken.

De klok:, wat een handige manier is om erachter te komen hoe deze stad vroeger de tijd bijhield.

Onder het Ottomaanse alaturka-systeem begon de dag bij zonsondergang. Twaalf uur was het moment waarop de zon onderging – wat betekende dat het moment elke dag verschoof, en elke klok in de stad om de paar dagen moest worden gecorrigeerd, het hele jaar door, voor altijd.

Die taak kon niet worden gecentraliseerd. Er waren muvakkithanes voor nodig – tijdwaarnemingsruimten verbonden aan moskeeën – en de muvakkits die ze bemanden, voortdurend berekeningen en aanpassingen uitvoerend, zodat de stad min of meer met zichzelf in overeenstemming bleef.

Istanboel heeft altijd te maken gehad met voortdurend kleine correcties die door veel verschillende handen zijn aangebracht. Het heeft zijn klokken eeuwenlang op die manier gevoed, en het voedt zijn katten nog steeds op die manier.

Gedurende het grootste deel van de Ottomaanse geschiedenis draaide Istanbul op gurubi-tijd: uren geteld vanaf zonsondergang. Twaalf uur was geen middag of middernacht. Twaalf uur was het moment dat de zon onderging.

Bedenk eens wat dat mechanisch betekent. Zonsondergang beweegt. Het beweegt elke dag. Een klok die was ingesteld op de Ottomaanse tijd was dus binnen een paar dagen fout en moest voortdurend worden aangepast, het hele jaar door, voor altijd. Het systeem werd later bekend als alaturka saat, om het te onderscheiden van het Europese alafranga-systeem.

Hiervoor waren professionals nodig. Aan de grote moskeeën waren muvakkithanes* verbonden – kamers voor tijdwaarneming – bemand door een muvakkit, een specialist die was opgeleid in astronomie en wiskunde. Het was zijn taak om de vijf dagelijkse gebedstijden te berekenen met behulp van astrolabia, kwadranten, zonnewijzers en waterklokken, en later mechanische klokken. De eerste en bekendste, Ali Kuşçu, werd in 1470* benoemd tot lid van de Fatih-moskee muvakkithane.

Een groot deel van de negentiende eeuw draaide Istanbul gewoon op beide systemen tegelijk. Ottomaanse paleisklokken werden gebouwd met twee wijzerplaten – alaturka en alafranga – op dezelfde wijzerplaat, omdat het rijk echt beide cijfers moest kennen.

Overheidskantoren verhuisden rond 1912 naar de Europese tijd. Wetnr. 697, gedateerd 26 december 1925, schafte de alaturka-tijd af vanaf 1 januari 1926. De muvakkithanes zelf werden pas formeel gesloten in 1952, meer dan een kwart eeuw nadat het systeem dat zij dienden illegaal was geworden.

De klok: kijk nu waar Istanbul terecht is gekomen.

In 2016 heeft Türkiye de zomertijd afgeschaft en het land permanent op UTC+3 gezet. De klokken worden nooit versteld. Niet seizoensgebonden, nooit.

Istanbul ligt op 29° oost. UTC+3 is gebouwd voor de 45e meridiaan. Dat betekent dat Istanbul nu ongeveer 64 minuten voorsprong heeft op zijn eigen zon – permanent, door het ontwerp. Eind december komt de zonsopgang pas rond 8.30 uur in de ochtend aan. Vijftien miljoen mensen beginnen hun winterdagen expres in het donker.

Dit is dus een stad die ooit moskee-astronomen in dienst had om haar klokken voortdurend in gesprek te houden met de werkelijke hemel, en nu op een vast getal draait waarover de hemel helemaal niet wordt geraadpleegd.

Beide beslissingen waren bewust. Beiden gingen over modern zijn. Het zijn exacte tegenpolen.

Jaarlijks daglicht