Berlin

Wist je dat?

Berlijn heeft de klok verzet en binnen zes weken heeft de halve wereld het gekopieerd

Duitsland kookt elke dag tussen 550 en 600 ton dönervlees.

De sector genereert ongeveer 2,5 tot 3,5 miljard euro per jaar en biedt werk aan ongeveer 60.000 mensen. Er zijn ongeveer 16.000 döner-verkooppunten in Duitsland, waarvan Berlijn alleen al ergens tussen de 1.000 en 1.500 heeft – meer dan welke andere stad dan ook, wat toepasselijk is, omdat het ding hier is uitgevonden.

Niet het vlees. Het verticale spit is Ottomaans; De techniek gaat terug tot de negentiende eeuw, toen een kok in Kastamonu naar verluidt het traditionele horizontale spit rechtop zette. Wat in Berlijn werd uitgevonden, was het in brood doen en het snel aan iemand overhandigen.

De gebruikelijke credits zijn Kadir Nurman, geboren rond 1933 in Istanboel, die in 1960 als Gastarbeiter naar Stuttgart en in 1966 naar West-Berlijn verhuisde. Hij merkte dat Duitse arbeiders bijna geen tijd hadden om te gaan zitten en te eten. In 1972 zette hij een kraampje tegenover de Bahnhof Zoo op, waar hij kebabvlees in platbrood met ui en een beetje sla verkocht - zonder saus.

Hij heeft er nooit patent op aangevraagd.

Hij heeft het ook nooit helemaal beweerd. Toen hem werd gevraagd of hij de uitvinder was, zei hij in het Duits dat misschien iemand anders het ook had gedaan, in een verborgen hoekje, maar niemand merkte het – de kebab werd door hem bekend. Anderen beweren het wel: Mehmet Aygün zegt 1971, aan de Oranienstraße; Nevzat Salim zegt 1969, in Reutlingen. De Vereniging van Turkse Dönerfabrikanten in Europa kende Nurman in 2011 een Lifetime Achievement Award toe. Hij stierf in Berlijn in 2013.

Tegenwoordig wordt de döner in Vietnam verkocht als typisch Duits studentenvoedsel.

De klok: Berlijn heeft hiervoor een eerdere vorm.

Op 30 april 1916 werden Duitsland en Oostenrijk, om steenkool te besparen in oorlogstijd, de eerste landen ter wereld die hun klok vooruit zetten voor de zomer. Binnen ongeveer zes weken hadden een tiental landen het bevel gekopieerd – waaronder een aantal die op dat moment in oorlog waren met Duitsland.

Het idee zelf was niet Duits. Het was in 1895 in Wellington voorgesteld door een entomoloog die werd uitgelachen, en in Londen in 1907 door een bouwer die stierf voordat het werd aangenomen. Duitsland implementeerde het eenvoudigweg, en de wereld nam het over en vroeg niet meer waar het vandaan kwam.

Een stad die nu twee keer iets heeft geproduceerd dat de hele wereld heeft overgenomen, en twee keer er niet in is geslaagd haar naam erop te houden.

Op 6 april 1916 keurde de Duitse Bondsraad een bevel goed. Op 30 april 1916 om elf uur 's avonds gingen de klokken in het hele Duitse Rijk een uur vooruit, en bleven tot oktober vooruit staan.

De redenering was steenkool. Europa was in oorlog, en een extra uur avondlicht betekende een uur minder kunstlicht, waardoor er minder steenkool in de huizen werd verbrand en er meer beschikbaar was voor de oorlogsinspanningen. Dit was 's werelds eerste landelijke zomertijd.

Wat er daarna gebeurde, is het deel dat de moeite waard is om mee te zitten.

Oostenrijk-Hongarije volgde onmiddellijk. Groot-Brittannië adopteerde het drie weken later, op 21 mei 1916. Frankrijk volgde op 14 juni. Dan België, Denemarken, Italië, Luxemburg, Nederland, Noorwegen, Portugal, Zweden, Turkije, Tasmanië, Nova Scotia en Manitoba.

Binnen ongeveer zes weken hadden een tiental landen – waaronder een aantal die actief in oorlog waren met Duitsland, en een aantal die heel hard probeerden erbuiten te blijven – een Duits administratief bevel gekopieerd over hoe laat het was.

Het bittere detail is van Groot-Brittannië. Een bouwer genaamd William Willett had hier al sinds 1907 campagne voor gevoerd, toen hij een pamflet publiceerde met de titel The Waste of Daylight. Het Parlement weigerde hem negen jaar lang. Hij stierf in 1915. Het jaar daarop nam Groot-Brittannië zijn idee over – drie weken nadat de vijand het eerst deed.

De klok: elke klokverandering op aarde stamt af van de kolenbestelling uit 1916. Ongeveer een derde van de landen in de wereld doet dit nog steeds twee keer per jaar, waardoor de agenda van honderden miljoenen mensen een uur, twee keer per jaar, voor altijd wordt verschoven.

Duitsland zelf liet het in 1919 vallen. De Verenigde Staten adopteerden het in 1918 en trokken het in 1919 in, grotendeels omdat boeren er een hekel aan hadden: hun koeien stonden in de zonnetijd en waren niet geraadpleegd.

En de discussie is eigenlijk nooit beslecht. Türkiye stopte met het verzetten van de klokken in 2016. Brazilië in 2019. Mexico in 2022. De Europese Unie stemde voor de afschaffing van de praktijk en slaagde er vervolgens jarenlang niet in om overeenstemming te bereiken over de vervanging ervan – dus zet Berlijn, waar dit allemaal mee begon, nog steeds elke maart de klok vooruit.

Jaarlijks daglicht