Berlin

Biliyor Muydunuz?

Berlin Saati Oynattı ve Altı Hafta İçinde Dünyanın Yarısı Kopyaladı

Almanya her gün 550 ile 600 ton arasında döner eti pişiriyor.

Sektörün yıllık cirosu kabaca 2,5 ile 3,5 milyar euro ve yaklaşık 60.000 kişi çalıştırıyor. Almanya'da yaklaşık 16.000 dönerci var; bunların 1.000 ile 1.500 arası yalnızca Berlin'de — başka her şehirden fazla, ki yerinde bir durum, çünkü bu şey burada icat edildi.

Et değil. Dikey şiş Osmanlı'dan; teknik on dokuzuncu yüzyıla, Kastamonulu bir aşçının geleneksel yatay şişi dikey çevirdiği anlatılan döneme dayanıyor. Berlin'de icat edilen şey, onu ekmeğin arasına koyup acelesi olan birine uzatmaktı.

Yaygın anlatı bunu Kadir Nurman'a atfediyor: 1933 civarında İstanbul'da doğdu, 1960'ta Gastarbeiter olarak Stuttgart'a, 1966'da Batı Berlin'e taşındı. Alman işçilerin oturup yemek yiyecek neredeyse hiç vakti olmadığını fark etti. 1972'de Bahnhof Zoo'nun karşısında bir tezgâh açtı ve pide arasında, soğan ve biraz marulla döner satmaya başladı — sos yoktu.

Hiç patent almadı.

Sahiplenmedi de. Mucit olup olmadığı sorulduğunda, Almanca olarak, belki başka biri de yapmıştır, bir köşede, ama kimse fark etmemiştir dedi — döner onun sayesinde tanındı. Başkaları iddia ediyor: Mehmet Aygün 1971, Oranienstraße'de diyor; Nevzat Salim 1969, Reutlingen'de. Avrupa Türk Döner Üreticileri Derneği 2011'de Nurman'a yaşam boyu başarı ödülü verdi. 2013'te Berlin'de öldü.

Bugün döner, Vietnam'da tipik Alman öğrenci yemeği olarak satılıyor.

Saat kısmı: Berlin'in bu konuda sabıkası var.

30 Nisan 1916'da, savaşta kömür tasarrufu için, Almanya ve Avusturya dünyada saatlerini yaz için ileri alan ilk ülkeler oldu. Yaklaşık altı hafta içinde bir düzine ülke kararnameyi kopyaladı — aralarında o sırada Almanya'yla savaş hâlinde olanlar da vardı.

Fikrin kendisi Alman değildi. 1895'te Wellington'da, kendisine gülünen bir entomolog tarafından önerilmişti; 1907'de Londra'da, kabul edildiğini göremeden ölen bir inşaatçı tarafından. Almanya sadece uyguladı ve dünya alıp nereden geldiğini sormayı bıraktı.

Şimdi iki kez bütün dünyanın benimsediği bir şey üretmiş ve iki kez de adını üzerinde tutamamış bir şehir.

6 Nisan 1916'da Alman Federal Konseyi bir karar aldı. 30 Nisan 1916 gecesi saat on birde, Alman İmparatorluğu'ndaki saatler bir saat ileri alındı ve ekime kadar öyle kaldı.

Gerekçe kömürdü. Avrupa savaştaydı ve akşama bir saat daha gün ışığı, bir saat daha az yapay aydınlatma demekti; bu da evlerde daha az kömür yakılması ve savaş için daha fazla kömür kalması demekti. Bu, dünyanın ilk ülke çapında yaz saati uygulamasıydı.

Asıl üzerinde durulacak kısım sonrası.

Avusturya-Macaristan hemen izledi. Britanya üç hafta sonra, 21 Mayıs 1916'da kabul etti. Fransa 14 Haziran'da. Ardından Belçika, Danimarka, İtalya, Lüksemburg, Hollanda, Norveç, Portekiz, İsveç, Türkiye, Tazmanya, Nova Scotia ve Manitoba.

Kabaca altı hafta içinde bir düzine ülke — aralarında Almanya'yla fiilen savaş hâlinde olanlar ve savaşın dışında kalmak için çok uğraşanlar da vardı — saatin kaç olduğuna dair bir Alman idari kararını kopyalamıştı.

Acı ayrıntı Britanya'ya ait. William Willett adında bir inşaatçı, 1907'de Gün Işığının İsrafı adlı bir broşür yayımladığından beri tam olarak bunun için kampanya yürütüyordu. Parlamento dokuz yıl boyunca onu reddetti. 1915'te öldü. Ertesi yıl Britanya onun fikrini kabul etti — düşman ilk yaptıktan üç hafta sonra.

Saat kısmı: Dünyadaki her saat değişimi o 1916 kömür kararından geliyor. Dünya ülkelerinin kabaca üçte biri hâlâ bunu yılda iki kez yapıyor; yüz milyonlarca insanın programını bir saat kaydırıyor, iki kez, her yıl, sonsuza kadar.

Almanya'nın kendisi 1919'da vazgeçti. ABD 1918'de kabul edip 1919'da yürürlükten kaldırdı; büyük ölçüde çiftçiler nefret ettiği için — inekleri güneş saatinde çalışıyordu ve fikirleri sorulmamıştı.

Tartışma da hiç bitmedi. Türkiye 2016'da saat değiştirmeyi bıraktı. Brezilya 2019'da. Meksika 2022'de. Avrupa Birliği uygulamayı kaldırmak için oy kullandı, sonra yerine ne koyacağı konusunda yıllarca anlaşamadı — dolayısıyla bütün bunu başlatan Berlin, saatini hâlâ her mart ileri alıyor.

Yıllık Gün Işığı