Staðartími núna: Berlín

Dagsbirta yfir árið: Berlín

Vissir þú?

Berlín færði klukkuna og innan sex vikna tóku um tólf lönd hana upp

Þýskaland eldar einhvers staðar á milli 550 og 600 tonn af dönerkjöti á hverjum einasta degi.

Iðnaðurinn veltir u.þ.b. 2,5 til 3,5 milljörðum evra á ári og þar starfa um 60.000 manns. Í Þýskalandi eru um 16.000 dönerstaðir, þar af eru einhvers staðar á milli 1.000 og 1.500 í Berlín einni – fleiri en í nokkurri annarri þýskri borg, sem er við hæfi, því fyrirbærið var fundinn upp hér.

Ekki kjötið. Lóðrétti teinninn er tyrkneskur frá tímum Tyrkjaveldis; tæknin nær aftur til nítjándu aldar, þegar matreiðslumaður í Kastamonu er sagður hafa reist hefðbundna lárétta teininn upp á endann. Það sem var fundið upp í Berlín var að setja það í brauð og afhenda einhverjum í flýti.

Oftast er heiðurinn eignaður Kadir Nurman, fæddum í Istanbúl um 1933, sem flutti til Stuttgart 1960 sem Gastarbeiter og til Vestur-Berlínar 1966. Hann tók eftir því að þýskir verkamenn höfðu nánast engan tíma til að setjast niður og borða. Árið 1972 setti hann upp sölubás gegnt Bahnhof Zoo og seldi kebabkjöt í flatbrauði með lauk og smá salati – án sósu.

Hann fékk aldrei einkaleyfi á því.

Hann hélt því heldur aldrei alveg fram. Spurður um að vera uppfinningamaðurinn sagði hann á þýsku að ef til vill hefði einhver annar gert það líka, í einhverju földu horni, án þess að nokkur tæki eftir því – kebabinn hefði orðið þekktur í gegnum hann. Aðrir eigna sér hann: Mehmet Aygün segir 1971, á Oranienstraße; Nevzat Salim segir 1969, í Reutlingen. Samtök tyrkneskra Döner-framleiðenda í Evrópu veittu Nurman æviafreksverðlaun árið 2011. Hann lést í Berlín árið 2013.

Í dag er döner seldur í Víetnam sem dæmigerður þýskur námsmatur.

Borg sem hefur nú tvisvar framleitt eitthvað sem allur heimurinn hefur tileinkað sér og tvisvar mistókst að halda nafni sínu á því.

Þann 6. apríl 1916 samþykkti þýska sambandsráðið skipun. Klukkan ellefu að nóttu 30. apríl 1916 fóru klukkur yfir þýska keisaraveldið fram um eina klukkustund og stóðu fram í október.

Rökin voru kol. Evrópa var í stríði og klukkutími af kvölddagsbirtu til viðbótar þýddi klukkutíma minna af gervilýsingu, sem þýddi að minna af kolum var brennt á heimilum og meira var tiltækt fyrir stríðsreksturinn. Þetta var fyrsti sumartími á landsvísu í heiminum.

Það sem gerðist næst er sá hluti sem vert er að staldra við.

Austurríki-Ungverjaland fylgdi strax á eftir. Bretar tóku hann upp þremur vikum síðar, 21. maí 1916. Frakkland fylgdi á eftir 14. júní. Síðan Belgía, Danmörk, Ítalía, Lúxemborg, Holland, Noregur, Portúgal, Svíþjóð, Tyrkland, Tasmanía, Nova Scotia og Manitoba.

Innan um það bil sex vikna höfðu um tólf lönd – þar á meðal nokkur sem áttu í stríði við Þýskaland og nokkur sem reyndu af öllum mætti að halda sig utan við það – apað eftir þýskri stjórnvaldsskipun um hvað klukkan væri. Hugmyndin var ekki einu sinni þýsk: skordýrafræðingur hafði lagt hana til í Wellington árið 1895 og verið hlegið að honum.

Beiskasta smáatriðið snýr að Bretlandi. Byggingameistari að nafni William Willett hafði barist fyrir nákvæmlega þessu síðan 1907, þegar hann gaf út bækling sem nefndist The Waste of Daylight. Breska þingið hafnaði tillögu hans í níu ár. Hann lést árið 1915. Árið eftir tók Bretland upp hugmynd hans – þremur vikum eftir að óvinurinn gerði það fyrst.

Klukkan: allar klukkubreytingar á jörðinni eiga rætur að rekja til kolatilskipunarinnar frá 1916. Um það bil þriðjungur landa heimsins breytir enn klukkunni tvisvar á ári og hnikar þannig dagskrá hundraða milljóna manna um eina klukkustund, tvisvar, á hverju ári, að eilífu.

Þýskaland sjálft féll frá sumartímanum árið 1919. Bandaríkin tóku hann upp árið 1918 og afnámu hann árið 1919, aðallega vegna þess að bændur hötuðu hann – kýr þeirra voru á sólartíma og ekki hafði verið leitað til þeirra.

Og deilan hefur í raun aldrei verið útkljáð. Tyrkland hætti að skipta um klukkur árið 2016. Brasilía árið 2019. Mexíkó árið 2022. Evrópusambandið greiddi atkvæði með því að afnema klukkubreytingarnar en tókst síðan ekki, árum saman, að koma sér saman um hvað ætti að koma í staðinn – svo Berlín, sem byrjaði þetta allt, setur klukkurnar enn fram í mars.