Biliyor Muydunuz?
104 Yıl Boyunca Bir Aile Londra'ya Saati Sattı
Londra'da siyah taksi kullanmak için The Knowledge adlı bir sınavı geçmeniz gerekiyor ve bu sınav 1865'ten beri yapılıyor.
Geçmek için Charing Cross'un altı mil yarıçapındaki her sokağı ezberlemeniz lazım. Bu kabaca 25.000 sokak demek. Ayrıca yaklaşık 20.000 önemli noktanın — müzeler, elçilikler, tiyatrolar, kulüpler, karakollar — konumunu ve Transport for London'ın Blue Book denen belgesinde tanımladığı 320 sabit güzergâhı öğrenmeniz gerekiyor.
Adaylar gidonlarına klipsli pano bağlanmış mopedlerle şehri dolaşıyor, günde on beş saate varan sürelerle, sokak adlarını yüksek sesle tekrarlayarak. Çoğu için üç ila dört yıl sürüyor. Rekor on sekiz ay. Yaklaşık yarısı hiç bitiremiyor.
Sınavların adı appearance. Sınav görevlisi rastgele iki nokta söylüyor, aday aralarındaki en kısa güzergâhı ezberden okuyor. İzin verilen tek harita, kafalarındaki.
Ve kafayı gerçekten değiştiriyor. University College London'daki bir çalışmada seksen aday, eşleştirilmiş bir kontrol grubuyla birlikte, başlamadan önce beyin taramasından geçirildi. Başlangıçta hiçbir fark yoktu. Dört yıl sonra, sınavı geçen adaylarda arka hipokampusta — mekânsal hafızayla ilişkili bölgede — ölçülebilir bir gri madde artışı görüldü. Eğitim alıp geçemeyenlerde hiçbir değişiklik yoktu. Kontrol grubunda da. Taksiciler emekli olduğunda ise bu bölge yeniden küçülüyor.
Saate gelince: Bu, Londra'nın bir sorunu cevabı bir insanın içine koyup onu şehirde dolaştırarak çözdüğü ikinci sefer.
1836'da Greenwich'teki Kraliyet Gökbilimcisi'nin bir sorunu vardı: saatçiler durmadan Gözlemevi'nin kapısını çalıp saati soruyordu. O da bir abonelik hizmeti kurdu ve başına John Henry Belville adlı bir asistanı geçirdi.
Belville'e 1790'larda John Arnold tarafından yapılmış bir cep kronometresi verildi. Herkes ona Arnold diyordu. Belville haftada bir Arnold'ı Gözlemevi'nin ana saatiyle karşılaştırıyor — saniyenin onda biri hassasiyetinde — sonra onu Londra'da yaklaşık 200 aboneye taşıyordu; aboneler kendi saatlerini ona bakarak ayarlıyordu.
Belville 1856'da öldü. Dul eşi Maria'ya dul maaşı bağlanmadı, o da bunun yerine işi devralmak için lobi yaptı ve saati Londra'da bizzat dağıtmaya başladı; 1892'de, 81 yaşında emekli olana kadar. Sonra kızı Ruth 38 yaşında devraldı ve Arnold'ı Londra Limanı, Clerkenwell, West End ve Baker Street boyunca kırk sekiz yıl daha taşıdı.
Ruth 1940'ta, 86 yaşında emekli oldu. İş tek bir cep saatiyle 104 yıl sürmüştü.
En güzel kısmı: rakip firma Standard Time Company saati elektrikli telgrafla dağıtıyordu; konferans salonlarında ve gazetelerde saati el çantasında taşıyan kadını itibarsızlaştırmak için kampanya yürüttü. Onu işten edemediler. Arnold bugün Londra'daki Science Museum'da.
1884'te Washington'daki bir konferansta yirmi beş ülkeden yirmi ikisi, sıfır boylamının Greenwich'teki Airy meridyen dürbününden (Airy Transit Circle) geçmesi yönünde oy verdi. Dünyadaki her saat dilimi — şu anda içinde bulunduğunuz dahil — o çizgiden ölçülüyor.
Komik olan şu: çizgi yanlış yerde.
Turistlerin fotoğraf için iki yanına birer ayak bastığı meşhur pirinç şerit, GPS'in sıfır dediği yerin yaklaşık 102 metre batısında. Bu kimsenin yaptığı bir hata değil. Airy teleskobunu 1850'de bir cıva kabı kullanarak tesviye etti; cıva yerel yerçekimine göre hizalanır — ve Greenwich'teki yerel yerçekimi tam olarak Dünya'nın eksenini göstermiyor. İki çizgi de doğru. Sadece farklı sorulara cevap veriyorlar.
Dünyanın en çok fotoğraflanan çizgisi 102 metre kaymış durumda ve gezegenin tamamı saatini yine de ona göre ayarlıyor.
Kaynaklar
- National Geographic ve Wellcome Trust (1865'ten beri; 25.000 sokak, 20.000 önemli nokta, 320 güzergâh; altı mil yarıçap; "appearance" sınavları)
- Current Biology / PMC, Maguire ve ark. (79-80 aday üzerinde dört yıllık boylamsal çalışma; yalnızca sınavı geçenlerde arka hipokampusta gri madde artışı)
- Big Think (adayların günde 15 saate varan motosiklet çalışması; en hızlı 18 ay; Blue Book)
- ScienceDaily ve Scientific American (adayların yaklaşık yarısının geçmesi)
- NoiGroup (emeklilikte hipokampusun küçülmesi)
- Royal Museums Greenwich, *The Greenwich Time Lady: Ruth Belville*
- Linda Hall Library, *Scientist of the Day: Ruth Belville*
- Epsom & Ewell History Explorer (John Pond'un abonelik hizmetini kurma gerekçesi)
- Malys ve ark. (2015), *Journal of Geodesy* — 102 m sapmanın nedeni
- Wikipedia, *Prime meridian (Greenwich)* — 102,478 m