Lizbon

Biliyor Muydunuz?

Lizbon Bir Anket Gönderdi ve Kazara Bir Bilim İcat Etti

Lizbon'daki tek bir fırın günde 20.000'den fazla pasta satıyor.

Fábrica de Pastéis de Belém sabah sekizde açılıyor, gece on birde kapanıyor. Yirmi bin pasta, on beş saate bölününce kabaca dakikada yirmi iki ediyor; kesintisiz, bütün gün, her gün. Yoğun hafta sonlarında sayı ikiye katlanabiliyor ve dükkân zirve dönemlerde tek günde 50.000'i aştığını bildirdi.

Bunu 1837'den beri, aynı tarifle yapıyorlar.

Kökeni bir dizi küçük pratik karar. Jerónimos Manastırı'ndaki rahipler yumurta akını çamaşır kolalamak ve şarap durultmak için kullanıyor, ellerinde bir sürü sarısı kalıyordu. Sarıları muhallebili pastaya çevirip vapurla gelen yolculara sattılar. Liberal Devrim 1834'te Portekiz manastırlarının kapatılmasına yol açınca rahipler tarifi yan taraftaki şeker rafinerisine sattı. Üç yıl sonra rafinerinin sahipleri bir dükkân açtı.

Tarif hiç yayımlanmadı. Dükkânın gizli atölye dediği bir odada pastaları yapan az sayıda pastacı biliyor. Portekiz'deki diğer bütün muhallebili pastalar — ki ülkedeki her kafede var — pastel de nata. Yalnızca o binada yapılanlar pastéis de Belém.

Hatta bir de atasözü var: bunlardan yiyen gelin yüzüğünü asla çıkarmazmış. Çiftler gelinlikle geliyor.

Saat kısmı: Bu da Portekiz'in saat dilimi konusunda yaptığıyla güzel bir tezat oluşturuyor.

Portekiz Orta Avrupa Saati'nde değil ve coğrafi olarak olmamalı da — Lizbon yaklaşık 9° batıda, Britanya ve İrlanda hizasında. Ama CET'i iki kez denedi: 1966'dan 1976'ya ve yine 1992'den 1996'ya. İkisinde de geri döndü.

İkinci geri dönüşü veli dernekleri sağladı. Çocuklar okula karanlıkta gidiyor ve dışarısı hâlâ aydınlıkken yatmayı reddediyordu.

Bir pastayı 188 yıldır tek ve değişmemiş bir tarifle yapan bir şehir; ulusal saat dilimini otuz yılda dört kez değiştirmiş.

1 Kasım 1755 sabahı — Azizler Günü, kiliseler doluyken — Portekiz açıklarında büyüklüğü 8,5 ile 9 arasında tahmin edilen bir deprem oldu. Sarsıntı üç ila altı dakika sürdü ve Lizbon'un merkezinde beş metre genişliğinde yarıklar açtı. Yaklaşık kırk dakika sonra limana altı metreye yakın bir tsunami girdi. Ardından kiliselerde devrilen mumlar, geriye kalanı ateşe verdi.

Asıl ilginç kısım bundan sonrası.

26 Ocak 1756'da Pombal Markisi, Portekiz'in piskoposlarına on üç soruluk bir liste gönderdi; kopyalanıp her mahalle papazına ulaştırılacak, papaz da bunları cemaatine soracaktı. Saat kaçta başladı? Sarsıntı ne kadar sürdü? Kaç dalga geldi, aralarında ne kadar süre vardı? Belirli bir yönden mi geliyordu? Deniz önce yükseldi mi, çekildi mi? Hayvanlar tuhaf davrandı mı?

Ankette Tanrı'dan hiç söz edilmiyordu. Pombal gözlem istiyordu, teoloji değil.

646 cevap geldi. Hâlâ ulusal arşivde duruyorlar. Yirminci ve yirmi birinci yüzyılda sismologlar, köy papazlarının çiftçilerden ve balıkçılardan topladığı bu cevapları kullanarak 1755 tsunamisini modellediler. Depreme neden olan fay hattı bugün Pombal'ın adını taşıyor.

Pombal ayrıca Baixa semtini ahşap bir kafes üzerine yeniden inşa etti — gaiola pombalina — dünyanın bilinçli olarak depreme dayanıklı ilk yapılarından biri. Tasarımı test etmek için küçük ahşap maketler yaptırdı ve sarsıntıyı taklit etmek için etraflarında asker yürüttü. Yeni caddelerin neden bu kadar saçma derecede geniş olduğu sorulduğunda: "Bir gün dar gelecekler."

Saat kısmı: Lizbon 9° batıda oturuyor ve Londra'yla aynı saati kullanıyor. Bu boylamı için kabaca doğru ve onu 500 kilometre ötedeki Madrid'in tam bir saat gerisine koyuyor.

Portekiz alternatifi denedi. İki kez. 1966–1976 ve 1992–1996 arasında ülke, İspanya ve AB'nin geri kalanıyla hizalanmak için Orta Avrupa Saati'ne geçti. Güneşin en tepede olduğu an bir buçuğa kaydı. Kışın güneş sabahın ortasında doğuyor, yazın gece onu geçe hâlâ aydınlık oluyordu.

Deneyi veli dernekleri bitirdi. Çocuklar karanlıkta okula gidiyor, sonra dışarısı hâlâ aydınlık olduğu için yatmayı reddediyordu. Şubat 1996'da başbakan Portekiz'in geri döndüğünü duyurdu.

Lizbon, Madrid'in hâlâ içinde yaşadığı deneyi yaptı. Dört yıl sürdü.

Yıllık Gün Işığı