Lissabon

Vissir þú?

Lissabon sendi út spurningalista og fann upp vísindi fyrir slysni

Eitt bakarí í Lissabon selur meira en 20.000 vanilósatertur á dag.

Fábrica de Pastéis de Belém opnar klukkan átta á morgnana og lokar klukkan ellefu á kvöldin. Tuttugu þúsund tertur á fimmtán klukkustundum gera um það bil tuttugu og tvær á mínútu, látlaust, allan daginn, alla daga. Um annasamar helgar getur fjöldinn tvöfaldast og þegar mest er hefur verslunin tilkynnt um yfir 50.000 á einum degi.

Þetta hefur verið gert síðan 1837, eftir sömu uppskrift.

Uppruninn er keðja lítilla hagnýtra ákvarðana. Munkar í Jerónimos-klaustrinu notuðu eggjahvítur til að stífa föt og skíra vín, og því sátu þeir uppi með gríðarmargar eggjarauður. Þeir breyttu eggjarauðunum í vanilósatertur og seldu ferðamönnum sem komu með gufubáti. Þegar frjálslynda byltingin leiddi til þess að portúgölskum klaustrum var lokað árið 1834 seldu munkarnir uppskriftina sykurhreinsunarstöðinni í næsta húsi. Þremur árum síðar opnuðu eigendur hreinsunarstöðvarinnar verslun.

Uppskriftin hefur aldrei verið birt. Hana þekkja fáeinir kökugerðarmenn sem baka terturnar í herbergi sem búðin kallar leyniverkstæðið. Allar aðrar vanilósatertur í Portúgal – og þær eru margar, á hverju kaffihúsi landsins – eru pastel de nata. Aðeins þær sem eru gerðar í þeirri byggingu eru pastéis de Belém.

Þeim fylgir meira að segja orðtak: brúður sem borðar eina mun aldrei taka af sér hringinn. Brúðhjón mæta í brúðarfötunum.

Dagsetningin sem mótaði Lissabon er þó miklu eldri en bakaríið. Að morgni 1. nóvember 1755 – á allraheilagramessu, þegar kirkjurnar voru fullar – varð jarðskjálfti, áætlaður 8,5 til 9 að stærð, undan strönd Portúgals. Hristingurinn stóð í þrjár til sex mínútur og opnaði fimm metra breiðar sprungur í miðborg Lissabon. Um fjörutíu mínútum síðar kom um sex metra há flóðbylgja upp höfnina. Síðan kveiktu kertin sem oltið höfðu um koll í kirkjunum í því sem eftir stóð.

Það sem gerðist næst er það áhugaverða.

Þann 26. janúar 1756 sendi markgreifinn af Pombal biskupum Portúgals þrettán spurningar sem afrita skyldi og senda hverjum sóknarpresti, sem átti að leggja þær fyrir sóknarbörn sín. Hvenær byrjaði hann? Hve lengi stóð hristingurinn? Hve margar bylgjur komu og með hve löngu millibili? Virtist hann koma úr einhverri átt? Hækkaði sjórinn fyrst eða lækkaði? Hegðuðu dýrin sér undarlega?

Spurningalistinn minntist alls ekki á Guð. Pombal vildi athuganir, ekki guðfræði.

646 svör komu til baka. Þau eru enn í þjóðskjalasafni. Á 20. og 21. öld notuðu jarðskjálftafræðingar þessi svör – sem þorpsprestar söfnuðu frá bændum og fiskimönnum – til að endurgera flóðbylgjuna 1755 og smíða af henni líkön. Eitt þeirra misgengja sem talin eru hugsanleg upptök skjálftans er nú kennt við hann.

Pombal endurreisti líka Baixa-hverfið á timburgrind – gaiola pombalina – einhverjum fyrstu byggingum í heimi sem hannaðar voru sérstaklega til að þola jarðskjálfta. Hann prófaði hönnunina með því að smíða lítil líkön úr tré og láta hermenn marsera í kringum þau til að líkja eftir hristingnum. Spurður hvers vegna nýju göturnar væru svona fáránlega breiðar sagði hann: „Einhvern daginn verða þær litlar.“

Klukkan: Lissabon liggur á 9° vesturlengdar og fylgir sama tíma og London, sem er nokkurn veginn rétt miðað við lengdargráðuna en setur borgina heilli klukkustund á eftir Madríd, í 500 kílómetra fjarlægð.

Portúgal hefur prófað hinn kostinn. Tvisvar. Frá 1966 til 1976, og aftur frá 1992 til 1996, tók landið upp Mið-Evróputíma til að vera í takt við Spán og stærstan hluta meginlands Evrópu. Sólarhádegi færðist til um hálftvö. Á veturna kom sólin upp um miðjan morgun; á sumrin var enn bjart eftir klukkan tíu á kvöldin.

Foreldrafélög gerðu út af við það. Börn fóru í skólann í myrkri og neituðu svo að fara að sofa af því að enn var bjart úti. Í febrúar 1996 tilkynnti forsætisráðherrann að Portúgal myndi snúa aftur til fyrri tíma.

Lissabon gerði tilraunina sem Madríd lifir enn við. Í fyrra skiptið stóð hún í tíu ár, í það síðara í fjögur. Borg sem hefur búið til eitt sætabrauð að einni óbreyttri uppskrift síðan 1837 en skipt um tímabelti fjórum sinnum á þrjátíu árum.

Dagsbirta yfir árið: Lissabon