Lissabon

Het jy geweet?

Lissabon het 'n vraelys uitgestuur en per ongeluk 'n wetenskap uitgevind

Een bakkery in Lissabon verkoop meer as 20 000 vla terte per dag.

Die Fábrica de Pastéis de Belém maak soggens om agtuur oop en sluit saans om elf uur. Twintigduisend terte oor vyftien uur werk uit op ongeveer twee-en-twintig per minuut, volgehoue, die hele dag, elke dag. Op besige naweke kan die getal verdubbel, en op 'n hoogtepunt het die winkel meer as 50 000 op 'n enkele dag aangemeld.

Hulle doen dit al sedert 1837, volgens dieselfde resep.

Die oorsprong is 'n ketting van klein praktiese besluite. Monnike by die Jerónimos-klooster het eierwitte gebruik om klere te stysel en wyn te maak, wat hulle met baie eiergele gelaat het. Hulle het die eiergele in vla-tertjies verander en dit verkoop aan reisigers wat per stoomboot aangekom het. Toe die Liberale Revolusie in 1834 tot die sluiting van Portugese kloosters gelei het, het die monnike die resep aan die suikerraffinadery langsaan verkoop. Drie jaar later het die raffinadery se eienaars 'n winkel geopen.

Die resep is nog nooit gepubliseer nie. Dit is bekend aan 'n klein aantal fyngebaksjefs, wat die terte maak in 'n vertrek wat die winkel die geheime werkswinkel noem. Elke ander vla-tert in Portugal — en daar is baie, in elke kafee in die land — is 'n pastel de nata. Slegs die wat in daardie gebou gemaak is, is pastéis de Belém.

Daar is selfs 'n spreekwoord aangeheg: 'n bruid wat een eet, sal nooit haar ring afhaal nie. Paartjies daag in trourok op.

Die datum wat Lissabon gevorm het, is egter baie ouer as die bakkery. Op die oggend van 1 November 1755 — Allerheiligedag, met die kerke vol — het 'n aardbewing wat op die magnitude van 8,5 tot 9 geraam is, aan die kus van Portugal getref. Die skudding het tussen drie en ses minute geduur en het splete vyf meter wyd in sentraal Lissabon oopgemaak. Ongeveer veertig minute later het 'n tsoenami van sowat ses meter hoog in die hawe gekom. Toe steek die kerse wat in die kerke omgeval het, aan die brand op wat oorgebly het.

Wat daarna gebeur het, is die interessante deel.

Op 26 Januarie 1756 het die markies van Pombal vir die biskoppe van Portugal 'n stel dertien vrae gestuur, wat gekopieer en aan elke gemeentepriester gestuur moes word, wat dit aan sy gemeentelede moes stel. Hoe laat het dit begin? Hoe lank het die skudding geduur? Hoeveel golwe, en hoe ver uitmekaar? Het dit gelyk of dit uit 'n rigting gekom het? Het die see eerste opgekom, of geval? Het die diere vreemd opgetree?

Die vraelys het glad nie van God melding gemaak nie. Pombal wou waarnemings hê, nie teologie nie.

646 antwoorde het teruggekom. Hulle is steeds in die nasionale argief. In die twintigste en een-en-twintigste eeue het seismoloë daardie antwoorde – wat deur dorpspriesters van boere en vissermanne ingesamel is – gebruik om die tsoenami van 1755 te rekonstrueer en te modelleer. Een van die foute wat as die bron voorgestel word, is nou na hom vernoem.

Pombal het ook die Baixa op 'n houthok – die gaiola pombalina – herbou onder die eerste doelbewuste aardbewingbestande geboue oral. Hy het die ontwerp getoets deur klein houtmodelle te bou en troepe om hulle te marsjeer om die skudding na te boots. Op die vraag hoekom die nuwe strate so absurd wyd is, het hy gesê: "Eendag sal hulle klein wees."

Die horlosie: Lissabon sit op 9° wes en loop op dieselfde tyd as Londen, wat min of meer korrek is vir sy lengtegraad en dit 'n volle uur agter Madrid plaas, 500 kilometer weg.

Portugal het die alternatief getoets. Twee keer. Van 1966 tot 1976, en weer van 1992 tot 1996, het die land na Sentraal-Europese tyd verskuif om in lyn te kom met Spanje en die grootste deel van die vasteland van Europa. Sonkragmiddag het tot om en by half twee gedryf. In die winter het die son in die middel van die oggend opgekom; in die somer was dit nog lig oor tien in die nag.

Ouerverenigings het dit vermoor. Kinders het in die donker skool toe gegaan en dan geweier om te gaan slaap omdat dit nog helder buite was. In Februarie 1996 het die eerste minister aangekondig dat Portugal gaan teruggaan.

Lissabon het die eksperiment uitgevoer waarin Madrid steeds leef. Die eerste keer het dit tien jaar geduur; die tweede, vier. 'n Stad wat sedert 1837 een gebak tot een onveranderde resep gemaak het, en sy nasionale tydsone vier keer in dertig verander het.

Jaarlikse daglig in Lissabon