Το γνωρίζατε;
Η Λισαβόνα έστειλε ένα ερωτηματολόγιο και κατά λάθος επινόησε μια επιστήμη
Ένα αρτοποιείο στη Λισαβόνα πουλά περισσότερες από 20.000 τάρτες κρέμας την ημέρα.
Η Φάμπρικα ντε Παστέις ντε Μπελέμ ανοίγει στις οκτώ το πρωί και κλείνει στις έντεκα το βράδυ. Είκοσι χιλιάδες τάρτες σε δεκαπέντε ώρες αντιστοιχούν σε περίπου είκοσι δύο το λεπτό, αδιάκοπα, όλη μέρα, κάθε μέρα. Τα πολυσύχναστα Σαββατοκύριακα ο αριθμός μπορεί να διπλασιαστεί και στην αιχμή το κατάστημα έχει αναφέρει πάνω από 50.000 σε μια μέρα.
Το κάνουν από το 1837, με την ίδια συνταγή.
Η προέλευση είναι μια αλυσίδα μικρών πρακτικών αποφάσεων. Οι μοναχοί στη Μονή των Ιερωνυμιτών χρησιμοποιούσαν ασπράδια αυγών για να αμυλώσουν τα ρούχα και να καθαρίσουν το κρασί, κι έτσι τους περίσσευαν πολλοί κρόκοι. Μετέτρεπαν τους κρόκους σε τάρτες κρέμας και τις πουλούσαν σε ταξιδιώτες που έφταναν με ατμόπλοιο. Όταν η Φιλελεύθερη Επανάσταση οδήγησε στο κλείσιμο των πορτογαλικών μοναστηριών το 1834, οι μοναχοί πούλησαν τη συνταγή στο διπλανό διυλιστήριο ζάχαρης. Τρία χρόνια αργότερα οι ιδιοκτήτες του διυλιστηρίου άνοιξαν ένα κατάστημα.
Η συνταγή δεν δημοσιεύτηκε ποτέ. Είναι γνωστή σε έναν μικρό αριθμό ζαχαροπλαστών, που φτιάχνουν τις τάρτες σε ένα δωμάτιο που το μαγαζί αποκαλεί μυστικό εργαστήριο. Κάθε άλλη τάρτα κρέμας στην Πορτογαλία —και υπάρχουν πολλές, σε κάθε καφέ της χώρας— είναι ένα παστέλ ντε νάτα. Μόνο όσες φτιάχνονται σε αυτό το κτίριο είναι παστέις ντε Μπελέμ.
Υπάρχει ακόμη και μια σχετική παροιμία: μια νύφη που τρώει ένα δεν θα βγάλει ποτέ το δαχτυλίδι της. Τα ζευγάρια εμφανίζονται με νυφικό.
Η ημερομηνία που διαμόρφωσε τη Λισαβόνα, ωστόσο, είναι πολύ παλαιότερη από το αρτοποιείο. Το πρωί της 1ης Νοεμβρίου 1755 — Ημέρα των Αγίων Πάντων, με τις εκκλησίες γεμάτες — ένας σεισμός μεγέθους 8,5 έως 9 βαθμών σημειώθηκε ανοιχτά των ακτών της Πορτογαλίας. Η δόνηση διήρκεσε από τρία έως έξι λεπτά και άνοιξε σχισμές πλάτους πέντε μέτρων στο κέντρο της Λισαβόνας. Περίπου σαράντα λεπτά αργότερα ένα τσουνάμι ύψους περίπου έξι μέτρων ανέβηκε στο λιμάνι. Ύστερα τα κεριά που είχαν αναποδογυρίσει στις εκκλησίες έβαλαν φωτιά σε ό,τι είχε απομείνει.
Αυτό που συνέβη στη συνέχεια είναι το ενδιαφέρον μέρος.
Στις 26 Ιανουαρίου 1756, ο μαρκήσιος του Πομπάλ έστειλε στους επισκόπους της Πορτογαλίας ένα σύνολο δεκατριών ερωτήσεων, για να αντιγραφούν και να διαβιβαστούν σε κάθε ιερέα της ενορίας, ο οποίος θα τις έθετε στους ενορίτες του. Τι ώρα ξεκίνησε; Πόσο κράτησε η δόνηση; Πόσα κύματα και πόση απόσταση μεταξύ τους; Έμοιαζε να έρχεται από κάποια κατεύθυνση; Η θάλασσα πρώτα ανέβηκε ή υποχώρησε; Τα ζώα συμπεριφέρθηκαν περίεργα;
Το ερωτηματολόγιο δεν έκανε καμία αναφορά στον Θεό. Ο Πομπάλ ήθελε παρατηρήσεις, όχι θεολογία.
Επέστρεψαν 646 απαντήσεις. Βρίσκονται ακόμη στο εθνικό αρχείο. Τον εικοστό και τον εικοστό πρώτο αιώνα, οι σεισμολόγοι χρησιμοποίησαν αυτές τις απαντήσεις – που συνέλεξαν ιερείς των χωριών από αγρότες και ψαράδες – για να ανακατασκευάσουν και να μοντελοποιήσουν το τσουνάμι του 1755. Ένα από τα ρήγματα που έχουν προταθεί ως πηγή του σεισμού φέρει σήμερα το όνομά του.
Ο Πομπάλ ανοικοδόμησε επίσης την Μπάισα με ξύλινο σκελετό-κλωβό — την γκαϊόλα πομπαλίνα — από τα πρώτα κτίρια στον κόσμο που σχεδιάστηκαν σκόπιμα ως αντισεισμικά. Δοκίμασε το σχέδιο κατασκευάζοντας μικρά ξύλινα ομοιώματα και βάζοντας στρατιώτες να βαδίζουν γύρω τους για να προσομοιώσουν τη δόνηση. Ερωτηθείς γιατί οι νέοι δρόμοι ήταν τόσο παράλογα φαρδιοί, είπε: «Μια μέρα θα είναι μικροί.»
Το ρολόι: Η Λισαβόνα βρίσκεται στις 9° δυτικά και έχει την ίδια ώρα με το Λονδίνο, κάτι που είναι περίπου σωστό για το γεωγραφικό της μήκος και τη βάζει μια ολόκληρη ώρα πίσω από τη Μαδρίτη, 500 χιλιόμετρα μακριά.
Η Πορτογαλία δοκίμασε την εναλλακτική λύση. Δυο φορές. Από το 1966 έως το 1976, και ξανά από το 1992 έως το 1996, η χώρα πέρασε στην Ώρα Κεντρικής Ευρώπης για να ευθυγραμμιστεί με την Ισπανία και το μεγαλύτερο μέρος της ηπειρωτικής Ευρώπης. Το ηλιακό μεσημέρι μετατοπίστηκε στη μία και μισή περίπου. Τον χειμώνα ο ήλιος ανέτελλε αργά το πρωί· το καλοκαίρι έκανε ακόμα φως μετά τις δέκα το βράδυ.
Οι σύλλογοι γονέων έβαλαν τέλος σε αυτό. Τα παιδιά πήγαιναν στο σχολείο στο σκοτάδι και μετά αρνούνταν να πάνε για ύπνο επειδή ήταν ακόμα φωτεινό έξω. Τον Φεβρουάριο του 1996 ο πρωθυπουργός ανακοίνωσε την επιστροφή της Πορτογαλίας.
Η Λισαβόνα διεξήγαγε το πείραμα στο οποίο ζει ακόμα η Μαδρίτη. Την πρώτη φορά διήρκεσε δέκα χρόνια, τη δεύτερη τέσσερα. Μια πόλη που φτιάχνει ένα και μόνο γλυκό με την ίδια αμετάβλητη συνταγή από το 1837, και που άλλαξε την εθνική της ζώνη ώρας τέσσερις φορές μέσα σε τριάντα χρόνια.
Πηγές και αναφορές
- Wikipedia, *Pastel de nata* (πωλήσεις άνω των 20.000 ημερησίως· η Fábrica de Pastéis de Belém ως το μόνο μέρος που παράγει το πρωτότυπο· λίστα του Guardian με τα «50 καλύτερα φαγητά στον κόσμο» το 2009· Portuguese Gastronomy Wonders το 2011)
- Portugal.com (ιδρύθηκε το 1837, κλείσιμο του μοναστηριού το 1834 και πώληση της συνταγής σε ένα διυλιστήριο ζάχαρης)
- Lisboa Cool (~20.000 πωλήσεις την ημέρα, διπλασιάζονται τα Σαββατοκύριακα)
- Celina Tours (στην αιχμή του το κατάστημα πούλησε πάνω από 50.000 τάρτες σε μία μέρα· η συνταγή ήταν γνωστή σε περιορισμένο αριθμό ζαχαροπλαστών)
- Portugal The Simple Life (ρητό για τη νύφη, ώρες λειτουργίας του καταστήματος 08:00–23:00)
- Mister Nata (χρήση του ασπραδιού αυγού για κολλάρισμα ρούχων και διαύγαση κρασιού)
- lisbonquake.com, *O Inquérito* (26 Ιανουαρίου 1756, 13 ερωτήσεις)
- Hakai Magazine, *The Earthquake That Brought Enlightenment* (646 απαντήσεις, καμία αναφορά του Θεού στην έρευνα)
- New World Encyclopedia (ερώτηση συμπεριφοράς ζώων, ξύλινα ομοιώματα που δοκιμάστηκαν βάζοντας στρατιώτες να βαδίζουν γύρω τους, «μια μέρα θα είναι μικροί»)
- Αρχείο UPI, 16 Φεβρουαρίου 1996 (ο Γκουτέρες ανακοινώνει την επιστροφή στην παλιά ώρα, ο ρόλος των συλλόγων γονέων)
- worlddata.info (περίοδοι 1966–76 και 1992–96, μετατόπιση ήλιου στις 13:30)