Wist je dat?
Zwitserland bouwde een klok die 58,5 van elke 60 seconden opzettelijk verkeerd staat
Zwitserland heeft voor bijna elke inwoner een plek in een atoomschuilkelder.
Er zijn meer dan 370.000 schuilplaatsen in het land – ongeveer 360.000 particuliere en 9.000 tot 10.000 openbare – die ruimte bieden aan ongeveer negen miljoen mensen in een land met ongeveer 9,1 miljoen inwoners – grofweg één plek per inwoner.
Dit is geen erfenis van de Koude Oorlog die niemand ooit is gaan afbreken. Het is geldend recht. Artikel 46 van de federale wet inzake civiele bescherming verplicht iedereen die een woongebouw neerzet, daarin een schuilkelder te bouwen en in te richten, en verplicht gemeenten om openbare schuilplaatsen te bieden waar particuliere voorzieningen tekortschieten. Nieuwe bewoners betalen een eenmalige bijdrage – momenteel voorgesteld op CHF 800 tot 1.400 per woning – voor de bouw en het onderhoud.
Zwitserland besteedt er nog steeds geld aan. Ongeveer CHF 220 miljoen is uitgetrokken over vijftien jaar, waarbij de jaarlijkse onderhoudsuitgaven vanaf 2027 zullen stijgen van CHF 9 miljoen naar CHF 15 miljoen. Tweehonderd grotere bunkers worden gemoderniseerd.
De verdeling is ongelijk – Genève heeft een dekkingsgraad van slechts 75% – en ongeveer 100.000 van de kleinste particuliere schuilkelders, gebouwd voor zeven personen of minder, worden buiten gebruik gesteld.
En ondertussen zijn het wijnkelders. En sauna's. En opslagruimtes. De Universiteit van Bern gebruikt er een als opslag. De schuilkelder Sonnenberg in Luzern heeft zijn ingang midden in een kinderspeelplaats.
De klok: en daarmee krijgt het beroemdste exportproduct van Zürich een zekere logica.
Een land met ongeveer 9,1 miljoen inwoners heeft negen miljoen schuilplaatsen gebouwd en onderhouden voor een gebeurtenis die nog niet heeft plaatsgevonden, en er wijn in gelegd terwijl het wacht. De klok doet elke zestig seconden hetzelfde.
In 2012 bracht Apple iOS 6 uit met een klok-app die een zwart-witte wijzerplaat zonder cijfers toonde, met een rode secondewijzer die eindigde in een klein schijfje. De Zwitserse Federale Spoorwegen merkten het op. Het ontwerp is juridisch beschermd. Apple had geen toestemming gevraagd.
De schikking werd niet bekendgemaakt, maar volgens veel berichten ging het om ergens rond de € 16 miljoen – voor een wijzerplaat die in de jaren veertig door een spoorwegingenieur voor treinperrons werd ontworpen.
De ingenieur was Hans Hilfiker (1901–1993), en de reden dat zijn klok beroemd is, is niet het ontwerp. Het is de secondewijzer, die met opzet verkeerd loopt.
De dienstregelingen van de Zwitserse spoorwegen bevatten geen seconden. Treinen vertrekken altijd op de hele minuut. Elke stationsklok in het land wordt dus aangestuurd door een elektrische impuls die één hoofdklok één keer per minuut via het telefoonnet uitzendt; die impuls zet de minutenwijzer een stap vooruit.
De secondewijzer draait echter op zijn eigen motor – en Hilfiker heeft hem bewust zo afgesteld dat hij te snel loopt. Hij voltooit zijn rondje over de wijzerplaat in 58,5 seconden. Dan stopt hij bij de twaalf en wacht ongeveer anderhalve seconde totdat de impuls van de hoofdklok binnenkomt, de minutenwijzer verspringt en de treinen worden vrijgegeven.
Hilfikers opgegeven reden voor de pauze: "op het laatste moment rust brengen en het stipte vertrek van de trein vergemakkelijken."
Dus gedurende 58,5 seconden van elke 60 geeft het beroemdste stiptheidssymbool ter wereld de verkeerde tijd aan. Het is te vroeg en wacht. Het klopt alleen precies op dat ene moment dat er werkelijk toe doet – en het klopt op dat moment in elk station in Zwitserland tegelijkertijd.
Moderne elektronica maakte de pauze decennia geleden overbodig. De Zwitsers behielden haar toch.
Bijna: er was een kort schandaal. Om geld te besparen begonnen de spoorwegen rond 2014 stilletjes secondewijzers te verwijderen wanneer hun aparte motortjes versleten waren. Forenzen waren boos. Ontwerpers beschuldigden de spoorwegen van vandalisme. Een krant uit Zürich klaagde, niet onterecht, dat je zonder de rode wijzer vijf seconden na de minuut niet kunt onderscheiden van vijfenvijftig.
De klok bleef. Ze is een geregistreerd merk, sinds 1986 in licentie gegeven aan een horlogemaker, en hangt nog steeds in duizenden Zwitserse stations, waar ze doet wat ze sinds 1955 doet: rond de wijzerplaat jagen, te vroeg aankomen en anderhalve seconde doodstil staan, terwijl het spoorwegnet van een heel land het eens wordt over welke minuut het is.
Bronnen
- NPR (augustus 2026), *Hoe Zwitserland de hoofdstad van de wereld werd voor nucleaire schuilkelders* (meer dan 370.000 schuilplaatsen; gegarandeerde ruimte voor 9 miljoen burgers; gebruik als wijnkelders, sauna's en pakhuizen in vredestijd; Universiteit van Bern; ingang van Sonnenberg in een speeltuin in Luzern)
- swiss-heritage.com (360.000 particuliere + 9.000-10.000 openbare schuilkelders; ongeveer één schuilplaats per inwoner; 75% van Genève; vergoeding van 800-1.400 frank; 15 miljoen frank per jaar vanaf 2027; modernisering van 200 grote schuilkelders; buitengebruikstelling van 100.000 kleine schuilkelders)
- Survival Dispatch (tekst van artikel 46 van de wet op de civiele bescherming; start van de geplande bouw in de tweede helft van de jaren zestig)
- Newly Swissed (investering van ~ 220 miljoen frank in 15 jaar)
- Blog van het Swiss National Museum, *De iconische Zwitserse stationsklok* (motor bewust te snel afgesteld; Apple 2012)
- Irish Times, *Design Moment: Swiss railway clock, 1944* en *Time up for second hand on Swiss railway clocks* (rechtvaardiging van Hilfiker; ~16 miljoen euro; controverse over de secondewijzer in 2014; Mondaine-licentie uit 1986)
- eguide.ch (biografie van Hilfiker; standaardisatie uit 1944; wijzerplaat uit 1955; hoofdklokpuls via telefoonnetwerk)
- Wikipedia, *Zwitserse spoorwegklok*