Vissir þú?
Kína steypti fimm tímabeltum í eitt og leit aldrei um öxl
Til að kaupa bensínbíl í Peking þarftu fyrst að vinna í happdrætti.
Borgin tók upp kvóta á númeraplötur árið 2011 til að hægja á fjölgun bíla og draga úr mengunarþoku. Plötunum er úthlutað með opinberum útdrætti og líkurnar hafa hrunið jafnt og þétt síðan. Í janúar 2011 átti umsækjandi um 9,4% líkur. Í desember 2012 voru þær 1,4%. Í lok árs 2019 voru þær um 0,2%.
Í einni umferð í júní 2018 kepptu meira en 2,8 milljónir manna um 6.333 númeraplötur – grunnlíkurnar voru 1 á móti 2.031, því þeir sem hafa sótt lengi fá aukið vægi í útdrættinum. Kvóti venjulegra bíla hafði verið skorinn niður úr 90.000 árið 2017 í undir 40.000. Leyfilegum nýskráningum á ári fækkaði úr 240.000 í 100.000.
Meðalbiðin er 26 mánuðir. Biðlistinn eftir plötum á rafbíla hefur farið yfir 400.000 manns, og þeim sem aftast eru er sagt að búast við allt að átta ára bið.
Í kringum þetta óx upp heilt hliðarhagkerfi. Milligöngufyrirtæki spruttu upp til að tengja kaupendur við þá sem þegar eiga plötur – að sögn fyrir um 15.650 dollara fyrir rafbílaplötu og 22.700 dollara fyrir bensínbílaplötu. Sumir skrá bíla á nafn maka, og greint hefur verið frá hjónaböndum sem stofnað er til í þessu skyni einu fyrir um 2.845 dollara á ári, eða 9.816 dollara fyrir fimm ár. Aðrir kaupa plötur utan Peking fyrir um 250 dollara, leigja þær af bílasölum eða kaupa notaða bíla sem plata fylgir.
Í fræðiritunum leynist sannarlega undarleg niðurstaða. Þar sem meðalbiðin er yfir tvö ár venur fólk sig á að komast af án bíls á meðan það bíður. Ein rannsókn leiddi í ljós að eftir hefðbundna 26 mánaða bið minnka um 16% líkurnar á því að vinningshafi fari í raun að aka – sem dregur úr árlegum akstri í borginni um 8,48 milljónir kílómetra.
Happdrættið virkar að hluta til með því að taka svo langan tíma að fólk hættir að vilja fá vinninginn.
Happdrætti um númeraplötur býr til markað fyrir sýndarhjónabönd. Eitt tímabelti fyrir allt landið býr til annan tíma í landinu. Í báðum tilvikum heldur opinbera kerfið, og annað samhliða vex við hlið þess.
Kína er um 5.000 kílómetrar á breidd, frá um 73° til 135° austlægrar lengdar. Það er nógu breitt fyrir fimm tímabelti, og frá 1918 til 1949 hafði landið þau, fyrst sem tillögu og frá 1939 opinberlega.
Árið 1918 lagði Aðalstjörnuathugunarstöð Lýðveldisins Kína til fimm tímabelti, sem síðar voru tekin upp formlega:
- Kunlun – UTC+5:30
- Sinkiang–Tíbet – UTC+6
- Kansu–Szechwan – UTC+7
- Chungyuan – UTC+8
- Changpai – UTC+8:30
Þrír tímar frá einum enda landsins til annars.
Árið 1949 lagði hið nýstofnaða Alþýðulýðveldi niður öll fimm og setti allt landið á eina klukku: Peking-tíma (Beijing Time), UTC+8. Tilskipun ríkisráðsins í maí 1980 staðfesti það. Í Kína hefur eitt tímabelti gilt síðan – enginn svæðismunur og enginn sumartími, fyrir utan stutta tilraun á árunum 1986 til 1991.
Til samanburðar: samfelld Bandaríkin eru álíka breið og nota fjögur tímabelti. Rússland notar ellefu. Kína eitt.
Klukkan: áhrifin eru mest áberandi í vesturendanum.
Í Kashgar í Xinjiang kemur sólin ekki upp um miðjan vetur fyrr en um klukkan 10 að morgni samkvæmt opinberu klukkunni og sest um hálfátta að kvöldi. Fólk vaknar í myrkri, borðar morgunmat í myrkri og hefur vinnudaginn fyrir sólarupprás, því klukkan á veggnum segir að tími sé kominn.
Í reynd er annar, óopinber tími mikið notaður í Xinjiang – Xinjiang-tími eða Ürümqi-tími, tveimur tímum á eftir Peking, á UTC+6, sem fellur mun betur að sólinni á staðnum. Stjórnvöld í Peking heimiluðu hann til almennra nota árið 1986, en járnbrautir, flug og stjórnsýsla fylgja enn Peking-tíma. Hann er einfaldlega sá tími sem stór hluti daglegs lífs gengur eftir.
Afleiðingin er sú að fólk þar þarf reglulega að ganga úr skugga um við hvaða klukku fundartími miðast. Fólk sem hefur búið þar lengi lýsir fastri venju: að senda skilaboð hálftíma fyrir stefnumót og spyrja kurteislega hvort báðir séu að hugsa um sama tíma.
Og hugbúnaður heimsins þekkir hvort tveggja. Alþjóðlegi tímabeltagagnagrunnurinn hefur `Asia/Shanghai` fyrir opinbera landstímann – og einnig `Asia/Urumqi` á UTC+6, svo kerfi geti sýnt svæðisbundinn tíma sem er til hliðar við opinbera landstímann.
Heimildir
- China Daily and Sixth Tone (júní 2018: meira en 2,8 milljónir umsækjenda, 6.333 númeraplötur, 1/2.031; í apríl, 1/1.963; kvóti minnkaður úr 90.000 í innan við 40.000)
- ScienceDirect, *Serendipity of vehicle ownership restrictions* (líkurnar féllu úr 9,4% í janúar 2011 í 0,2% í lok árs 2019; meðalbið 26 mánuðir; 16% minni líkur á að vinningshafar fari að aka; 8,48 milljóna km minni akstur á ári)
- Wikipedia, *Beijing's License Lottery* (þóknun milligöngufyrirtækja 15.650 og 22.700 dollarar; sýndarhjónabönd 2.845 dollarar á ári og 9.816 dollarar fyrir 5 ár; utanbæjarplata 250 dollarar; nýskráningum á ári fækkað úr 240.000 í 100.000)
- Bloomberg (420.000 manns í biðröð eftir rafbílaplötum; átta ár fyrir þá sem aftast eru)
- Wikipedia, *Time in China* (nöfn og frávik tímabeltanna fimm: Kunlun UTC+5:30, Sinkiang-Tibet UTC+6, Kansu-Szechwan UTC+7, Chungyuan UTC+8, Changpai UTC+8:30; tilskipun Lýðveldisins Kína 1918; sameining 1949)
- Wikipedia, *Xinjiang Time* (dreifibréf ríkisráðsins í maí 1980; færslan Asia/Urumqi í tz-gagnagrunninum)
- Clockzilla (vetrarsólarupprás í Kashgar um 10:00)
- Far West China (venjan að staðfesta fundartíma)
- timeanddate.com, *Time Zone in China* (Xinjiang-tími tveimur tímum á eftir Peking; enginn sumartími)
- StudyCLI (sumartímatilraunin 1986–1991; breidd landsins frá austri til vesturs)