Το γνωρίζατε;
Η Κωνσταντινούπολη κάποτε ξαναρύθμιζε τα ρολόγια της κάθε λίγες μέρες. Τώρα δεν τα ρυθμίζει ποτέ.
Η εκτίμηση του ίδιου του μητροπολιτικού δήμου της Κωνσταντινούπολης ανεβάζει τον αριθμό των γατών του δρόμου στην πόλη σε περίπου 125.000. Αν προστεθούν και οι γάτες των σπιτιών, ο αριθμός υπολογίζεται σε περίπου 200.000. Μαζί τους υπάρχουν περίπου 130.000 σκυλιά του δρόμου.
Κανείς δεν γνωρίζει τον πραγματικό αριθμό και το λέει ο δήμος. Η καταμέτρηση ενός πληθυσμού ζώων σε ελεύθερη περιαγωγή είναι πραγματικά δύσκολη· διαφορετικές μέθοδοι παράγουν πολύ διαφορετικά σύνολα και τα στοιχεία μπαγιάζουν μέσα σε μερικά χρόνια.
Εδώ όμως αξίζει να κάνουμε λίγη αριθμητική.
Ο δήμος διανέμει έναν τόνο ξηράς τροφής την ημέρα, σε 199 καθορισμένα σημεία σίτισης σε όλη την πόλη.
Ένας τόνος ακούγεται τεράστιος. Διαιρέστε το με τον εκτιμώμενο πληθυσμό ζώων του δρόμου — ας πούμε 255.000 γάτες και σκύλους — και βγαίνει περίπου τέσσερα γραμμάρια το καθένα την ημέρα. Μια γάτα τρώει κάτι σαν εξήντα.
Έτσι, η δημοτική αρχή καλύπτει, το πολύ, ένα μικρό ποσοστό από όσα τρώνε πραγματικά τα ζώα του δρόμου της Κωνσταντινούπολης. Το υπόλοιπο ενενήντα και κάτι τοις εκατό προέρχεται από ιδιώτες: καταστηματάρχες που βγάζουν μπολ, κάτοικοι με μια σακούλα ξηρά τροφή δίπλα στην πόρτα, κουζίνες εστιατορίων και τα μικρά ξύλινα σπιτάκια για γάτες που εμφανίζονται στα πεζοδρόμια χωρίς να το οργανώσει κανείς.
Οι γάτες έχουν ονόματα. Ορισμένες έχουν και μνημεία. Η Τομπίλι, φωτογραφημένη να χαλαρώνει στηριζόμενη στον έναν αγκώνα σε ένα πεζοδρόμιο της Χαλκηδόνας, έγινε διεθνώς γνωστή και τιμήθηκε με ένα χάλκινο άγαλμα μετά τον θάνατό της. Η Γκλι έμενε στην Αγία Σοφία και την επισκέπτονταν τουρίστες που είχαν έρθει για να δουν το κτίριο.
Το ρολόι: κάτι που μας φέρνει βολικά στο πώς μετρούσε κάποτε η πόλη αυτή τον χρόνο.
Για το μεγαλύτερο μέρος της οθωμανικής ιστορίας, η Κωνσταντινούπολη λειτουργούσε με την ώρα γκουρουμπί — ώρες μετρημένες από τη δύση του ηλίου. Η ώρα δώδεκα δεν ήταν μεσημέρι ή μεσάνυχτα. Η ώρα δώδεκα ήταν η στιγμή που έδυε ο ήλιος.
Σκεφτείτε τι σημαίνει αυτό μηχανικά. Η δύση του ηλίου μετακινείται. Μετακινείται κάθε μέρα. Έτσι, ένα ρολόι ρυθμισμένο στην οθωμανική ώρα ήταν λάθος μέσα σε λίγες μέρες και έπρεπε να ρυθμίζεται συνεχώς, όλο το χρόνο, για πάντα. Το σύστημα αργότερα έγινε γνωστό ως αλατούρκα σαάτ, για να το ξεχωρίσει από το ευρωπαϊκό σύστημα αλαφράγκα.
Αυτό απαιτούσε επαγγελματίες. Στα μεγάλα τζαμιά υπήρχαν μουβακκιθάνες — αίθουσες χρονομέτρησης — όπου εργαζόταν ένας μουβακκίτ, έναν ειδικό εκπαιδευμένο στην αστρονομία και τα μαθηματικά. Η δουλειά του ήταν να υπολογίζει τις πέντε καθημερινές ώρες προσευχής χρησιμοποιώντας αστρολάβους, τεταρτημόρια, ηλιακά ρολόγια και ρολόγια νερού και αργότερα μηχανικά ρολόγια. Ο Αλί Κουστσού, που εγκαταστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1472, συνδέεται με το έργο της χρονομέτρησης στο Τζαμί του Πορθητή.
Για μεγάλο διάστημα του δέκατου ένατου αιώνα, η Κωνσταντινούπολη λειτουργούσε απλώς και με τα δύο συστήματα ταυτόχρονα. Τα ρολόγια του οθωμανικού παλατιού κατασκευάζονταν με δύο καντράν — αλατούρκα και αλαφράγκα — στην ίδια όψη, επειδή η αυτοκρατορία χρειαζόταν πραγματικά να γνωρίζει και τους δύο αριθμούς.
Τα κυβερνητικά γραφεία μεταφέρθηκαν στην ευρωπαϊκή ώρα γύρω στο 1912. Ο νόμος αρ. 697, της 26ης Δεκεμβρίου 1925, κατάργησε την ώρα αλατούρκα από την 1η Ιανουαρίου 1926. Οι ίδιοι οι μουβακκιθάνες δεν έκλεισαν επίσημα παρά μόνο το 1952, περισσότερο από ένα τέταρτο του αιώνα αφότου το σύστημα που υπηρετούσαν είχε κηρυχθεί παράνομο.
Η Κωνσταντινούπολη λειτουργούσε πάντα με συνεχείς μικρές διορθώσεις από πολλά διαφορετικά χέρια. Έτσι «τάιζε» τα ρολόγια της επί αιώνες, και έτσι ταΐζει ακόμη τις γάτες της. Τώρα κοιτάξτε πού κατέληξε η Κωνσταντινούπολη.
Το 2016 η Τουρκία κατάργησε τη θερινή ώρα και καθόρισε τη χώρα οριστικά στο UTC+3. Τα ρολόγια δεν ρυθμίζονται ποτέ. Ούτε εποχιακά, ούτε ποτέ.
Η Κωνσταντινούπολη βρίσκεται στις 29° ανατολικά. Το UTC+3 αντιστοιχεί στον 45ο μεσημβρινό. Πράγμα που σημαίνει ότι η Κωνσταντινούπολη πηγαίνει τώρα περίπου 64 λεπτά μπροστά από τον ήλιο της — μόνιμα, εκ σχεδιασμού. Στα τέλη Δεκεμβρίου ο ήλιος δεν ανατέλλει παρά γύρω στις 08:30 το πρωί. Δεκαπέντε εκατομμύρια άνθρωποι ξεκινούν τις χειμερινές τους μέρες στο σκοτάδι, επίτηδες.
Αυτή είναι λοιπόν μια πόλη που κάποτε απασχολούσε αστρονόμους των τζαμιών για να κρατούν τα ρολόγια της σε συνεχή συνομιλία με τον πραγματικό ουρανό, και τώρα λειτουργεί με έναν σταθερό αριθμό για τον οποίο δεν ζητείται καθόλου η γνώμη του ουρανού.
Και οι δύο αποφάσεις ήταν εσκεμμένες. Και οι δύο είχαν στόχο τον εκσυγχρονισμό. Και είναι ακριβώς αντίθετες.
Πηγές και αναφορές
- TRT News / Διευθυντής Κτηνιατρικών Υπηρεσιών IMM Muhammet Nuri Coşkun (υπολογίζονται 130 χιλιάδες σκυλιά, 125 χιλιάδες γάτες)
- Τμήμα Γεωργίας και Αλιείας IMM (1 τόνος ξηράς τροφής την ημέρα σε 199 σημεία σίτισης)
- Τουρκική Βικιπαίδεια, *Istanbul's street cats* (~200 χιλιάδες μαζί με τις γάτες των σπιτιών· Τομπίλι και Γκλι)
- Habertürk (2018 εγγεγραμμένα στοιχεία: 128.900 σκύλοι, 162.970 γάτες)
- Evolution Tree (οι μέθοδοι μέτρησης δίνουν διαφορετικά αποτελέσματα και τα δεδομένα παλιώνουν γρήγορα)
- Avner Wishnitzer, *Reading Clocks, Alla Turca: Time and Society in the Late Ottoman Empire* (University of Chicago Press, 2015) — το σύστημα που βασίζεται στο ηλιοβασίλεμα (alaturka)
- Türkiye Today, *Witnesses of time* (Ali Kuşçu, 1472, Fatih Mosque muvakkithane; εργαλεία των μουβακκίτ)
- Περιοδικό National Palaces (ρολόγια παλατιού με διπλό καντράν του 19ου αιώνα)
- Νόμος αρ. 697 με ημερομηνία 26 Δεκεμβρίου 1925, που τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 1926
- RestProperty (επίσημο κλείσιμο των muvakkithanes το 1952)
- Υπολογισμός γεωγραφικού μήκους: Κωνσταντινούπολη 28,98°E, UTC+3 μεσημβρινός 45°E → ~64 λεπτά