İstanbul

Biliyor Muydunuz?

İstanbul Eskiden Saatini Birkaç Günde Bir Ayarlardı. Artık Hiç Ayarlamıyor.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin kendi tahmini, şehirdeki sokak kedisi sayısını 125 bin civarına koyuyor. Ev kedileri eklendiğinde rakam kabaca 200 bine çıkıyor. Yanlarında tahminen 130 bin de sokak köpeği var.

Gerçek sayıyı kimse bilmiyor ve belediye de bunu söylüyor. Serbest dolaşan bir hayvan nüfusunu saymak hakikaten zor; farklı yöntemler çok farklı toplamlar üretiyor ve veriler birkaç yıl içinde eskiyor.

Ama asıl hesap yapılacak kısım şurası.

Belediye, şehrin çeşitli yerlerinde 199 belirlenmiş besleme noktasında, günde bir ton kuru mama dağıtıyor.

Bir ton kulağa devasa geliyor. Tahminî sokak hayvanı nüfusuna bölün — diyelim 255 bin kedi ve köpek — ve günde hayvan başına yaklaşık dört gram ediyor. Bir kedi günde altmış gram civarı yiyor.

Yani belediye, İstanbul'un sokak hayvanlarının gerçekte yediğinin olsa olsa yüzde birkaçını sağlıyor. Kalan doksan küsur yüzde bireylerden geliyor: kapının önüne kap koyan esnaftan, kapı dibinde mama torbası duran komşudan, lokanta mutfaklarından ve kimse organize etmeden kaldırımlarda beliren küçük ahşap kedi evlerinden.

Kedilerin adları var. Bazılarının anıtı var. Kadıköy'de bir kaldırımda dirseğine yaslanmış hâlde fotoğraflanan Tombili uluslararası üne kavuştu ve ölümünden sonra bronz heykeliyle anıldı. Gli, Ayasofya'da yaşadı ve binayı görmeye gelen turistler onu ziyaret etti.

Saat kısmı: Bu, bu şehrin eskiden saati nasıl tuttuğuna varmak için iyi bir yol.

Osmanlı'nın alaturka sisteminde gün günbatımında başlardı. Saat on iki, güneşin battığı andı — ki bu an her gün kayıyordu ve şehirdeki her saatin birkaç günde bir düzeltilmesi gerekiyordu; yıl boyu, sonsuza kadar.

Bu iş merkezileştirilemezdi. Muvakkithaneler gerekiyordu — camilere bağlı zaman odaları — ve orada çalışan, şehrin kendisiyle kabaca mutabık kalması için sürekli hesap yapıp ayar veren muvakkitler.

İstanbul hep, birçok ayrı elin yaptığı sürekli küçük düzeltmelerle işledi. Saatlerini yüzyıllarca böyle besledi; kedilerini hâlâ öyle besliyor.

Osmanlı tarihinin büyük bölümünde İstanbul gurubi saatle yaşadı — saatler günbatımından itibaren sayılıyordu. Saat on iki, öğlen ya da gece yarısı değildi. Saat on iki, güneşin battığı andı.

Bunun mekanik olarak ne demek olduğunu düşünün. Günbatımı kayar. Her gün kayar. Yani Osmanlı saatine ayarlanmış bir saat birkaç gün içinde yanlışa düşer ve sürekli, yıl boyu, sonsuza kadar ayarlanması gerekir. Sistem sonradan, Avrupa'nın alafranga sisteminden ayırt etmek için alaturka saat olarak anılmaya başlandı.

Bu iş profesyonel gerektiriyordu. Büyük camilere bağlı muvakkithaneler vardı — zaman tutma odaları — ve başlarında astronomi ve matematik eğitimi almış birer muvakkit bulunurdu. Görevi, usturlap, rubu tahtası, güneş saati ve su saatleriyle, sonraları da mekanik saatlerle beş vakit namaz saatini hesaplamaktı. İlk ve en ünlüsü Ali Kuşçu, 1470'te Fatih Camii muvakkithanesine atandı.

On dokuzuncu yüzyılın uzun bir döneminde İstanbul iki sistemi aynı anda kullandı. Osmanlı saray saatleri çift kadranlı yapılıyordu — aynı yüzde alaturka ve alafranga — çünkü imparatorluğun gerçekten iki rakamı da bilmesi gerekiyordu.

Resmî daireler 1912 civarında alafranga saate geçti. 26 Aralık 1925 tarih ve 697 sayılı kanun, 1 Ocak 1926'dan itibaren alaturka saati kaldırdı. Muvakkithanelerin kendisi ise ancak 1952'de resmen kapatıldı — hizmet ettikleri sistem yasaklandıktan çeyrek yüzyıldan uzun süre sonra.

Saat kısmı: Şimdi İstanbul'un nereye vardığına bakın.

2016'da Türkiye yaz saati uygulamasını kaldırdı ve ülkeyi kalıcı olarak UTC+3'e sabitledi. Saatler hiç ayarlanmıyor. Ne mevsimlik, ne başka türlü.

İstanbul 29° doğuda oturuyor. UTC+3 ise 45. meridyen için kurulmuş. Yani İstanbul artık kendi güneşinin yaklaşık 64 dakika önünde gidiyor — kalıcı olarak, tasarım gereği. Aralık sonunda güneş ancak sabah 8:30 civarında doğuyor. On beş milyon insan kış gününe bilerek karanlıkta başlıyor.

Yani burası, bir zamanlar saatlerini gerçek gökyüzüyle sürekli konuşur hâlde tutmak için cami astronomları çalıştırmış, şimdi ise gökyüzüne hiç danışılmayan sabit bir rakamla yaşayan bir şehir.

İki karar da bilinçliydi. İkisi de modern olmakla ilgiliydi. Ve tam olarak birbirinin zıddı.

Yıllık Gün Işığı